|
Note: The original WRAP Booklet
included a Crisis Plan Form on this page for you to
complete. This is now only available by downloading
the PDF version by clicking the banner to the right
Mā te kite atu me te whakautu
mōata ki ngā tohumate ka heke ai te whaipānga
atu o te mate mōrearea ki a koe. Otirā me
mataara tonu ki ngā tūpono ara mai o te mōreareatanga
nā te mea ahakoa te tika o tō mahere me āu
mahi mōu ake, tērā pea ka pā mai
te wā ka riro mā ētahi atu koe e tiaki.
He mea uaua tēnei, e kore e paitia ahakoa ko wai.
Ki te mōreareatia koe ka riro pea tō mana
whakahaere. Mā te tuhituhi i tētahi mahere
mōrearea i te wā e ora ana koe, hei tohutohu
i ētahi atu ki te tiaki i a koe e māuiui ana,
ka mau tonu he mana whakahaere ki a koe. E kore tō
whānau me ō hoa e moumou wā ki te whakaaro
painga mōu. rātou Ka wetekina hoki te whakamā
i ngā whanaunga me ngā kaimahi hauora he tika
rānei ā rātou mahi mōu.rātourātou
Hei whakatau hoki tēnei i ō hiahia ka ora
wawe ai koe.
Me hanga mai tō mahere mōreareatanga
i te wā e pai ana koe. Otirā e kore e mutu
wawe i a koe. He roa te wā e whakatau ana ēnei
āhuatanga, ki te whakaaro, ki te whiriwhiri tahi
me ngā kaimahi hauora, ngā whanaunga me ētahi
atu kaitautoko. Kei ngā whārangi e whai ake
nei ko aku whakaaro me ngā kōrero kua oti
te whakauru atu a ētahi atu ki ā rātou
mahere mōrearea. Mā tēnei hoki koe e
āwhina ki te mahi i tāu ake mahere mōreareatanga.
He rerekē te mahere mōrearea
ki ētahi atu mahere mahi inā ia ka whakamahia
e ētahi atu tāngata. Ko ērā atu
wāhanga e whā o temahi mahere nei māu
ake e whakamahi kāore he take ki ētahi atu;
nā reira ka taea e koe te tuhi rāpopoto e
mohiotia ai e koe anake. Otirā mō te tuhi
i te mahere mōrearea, me tino mārama, tae
atu hoki ki te tuhituhi. Ahakoa kua oti wawe i a koe
ētahi mahere kē ka roa kē te whakairi
i tēnei mahere. Kaua e whāwhai ki te whakaoti.
Me rite tonu te mahi, ka waiho mō te hia rā
, ka hokihoki anō kia oti rawa te`tahi mahere mōrearea
e tino tau ana ki ō whakaaro. Me mahi tahi me ngā
kaitiaki hauora me ērā atu kaitautoko ki te
waihanga i te mahere nei. Ka mutu nei te hanga i tō
mahere mōrearea me whoatu ki ō kaitautoko
i whakahuangia ai i roto i te mahere.
Ko te wāhanga o konei kua oti
te whakakore (Deleted section here).
I ngā whārangi e whai ake
nei ka whakaatuna e au ngā kōrero me ngā
whakaaro a ētahi i ā rātou mahere mōrearea.
Ka āwhina pea i a koe ki te waihanga i tō
mahere mōrearea.
Tuhia ngā kupu Mahere Mōrearea
ki te kono whai ake ana. Whakaurua atu ētahi hīti
pepa whai rārangi.
Wāhanga 1: Taku āhua i ahau e ora ana
Ko te mahi tuatahi he whakaatu i tō
āhuatanga i a koe e ora ana. Kei te mōhio
kē tō whānau me ō hoa ki tō
āhua. Otirā nā te tiotio o tō waha
ka whakaaro nei te rata ohotata he tohu pōrangi
ahakoa mai rā anō i a koe e tamariki ana e
kōrero pēnei ana koe, ka pēnā tonu
ā mate noa atu koe. Tērā kē pea
he momo wahangū koe. Ko te tākuta ngoikore
ka kite i tēnei mehemea nei he pōuri tō
mate. Kei hē te whakaputa kei hē te tiaki.
Ki te wāhangatuatahi tuhia āu
kupu āu rārangi kōrero rānei e whakaatu
ana i tō āhua i a koe e ora ana.
I te wā e ora ana au he pēnei:
| |
he
nui aku kōrero
he mārie
he māhorahora
he nguengue
he hao nui
he tūpato
he waha kōrero
he noho tau
he ngana nui |
|
he
ngāwari
he hunguengue
he matatau
he whakakata
he tangata whai tikanga
he tangata whai whakaaro
he hīhiri
he tuatea |
Wāhanga 2: Ngā Tohumate
Tērā pea ka kite koe
ko tēnei te wāhi tino uaua o te waihanga i
tō mahere mōrearea. Kei konei mai ngā
tohumate ka whakakaha mai koe ki te tohutohu ki ētahi
kia riro mā rātou koe e tiaki e ātawhai.
He uaua tēnei ki te katoa. E kore te tangata e
whakapono kia riro koe hei tiaki mā wai. Otirā
mā te āta whakaaro, mā te āta whakamārama,
ka mau tonu te mana ki a koe ahakoa te huri o ngā
āhuatanga.
Tukuna kia roa tonu te wā e hanga
ana i tēnei wāhanga. Te wā e raruraru
ai ō whakaaro whakarērea mō tētahi
wā ka hoki mai anō. Me pātai atu ki ō
hoa, tō whānau ō kaimahi hauora hoki
ki te homai whakaaro. Kaua e wareware ka noho tonu te
mana whakamutunga ki a koe. He nui tonu pea ngā
marama katahi anō ka oti tēnei wāhangawāhanga.
Kia tino whakamāramahia te tohumate.
Kaua e huri ki te whakarāpopoto. Ahakoa ka hia
kupu rānei kit e whakamārama i te tū
āhua mahi.
Ko ēnei pea ētahi atu tohumate:
- te kore mōhio ki tō whānau me ō
hoa
- te hē ki te mōhio i tō whānau
me ō hoa
- te mamae kino
- te kore e taea te pupuri i ngā paru o te tinana
- te tino werawera
- te kiri tae kē
- te takoto hemo ana
- te wairua kaikā wairua nekeneke
- te tino hēmanawa me te apu hau
- te tino pōuriuri rawa e kore e mutu ētahi
rerenga kōrero pēnei "kei te hia whakamate
au i ahau"
- te rite tonu o te mahi hurihuri haere i roto i
te kaupapa kotahi pēnei i te rite tonu o te kaute
noa
- te noho kore nukunuku nei mō te wā tino
roa
- kāore i te horoi tōtika i te tinana (mō
ētahi rā)
- kāore i te tunu kai, i tetahitahi rānei
i te whare (mō ētahi rā)
- te tere hurihuri o te wairua
- te tukituki taonga (pēnei i te makamaka taputapu
aha atu)
- kāore i te mārama ki ngā kōrero
a te tangata
- kei te pōhēhē he tangata kē
au
- kei te pōhēhē ka taea e au tētahi
mahi
- ko te tū āhua whakamomori
- ko te wairua riri kurī noa
- ngā mahi hara
- kei te kai taru kino
- ko te whakamomori ko te whakaari momori rānei
- kāore i te puta i te moenga
- kāore i te kai i te inu rānei
Whakarārangitia ngā tohumate
ki tō mahere mōrearea e whakaatu ana ki ētahi
kia riro mā rātou hei tiaki hei whakatau tikanga.
Wāhanga 3: Ngā Kaitautoko
Kei te wāhangawhai ake nei o
te mahere mōrearea ko te rārangi tangata mā
rātou koe e tiaki inā puta ake ana ngā
tohumate. Ko rātou rā pea he whanaunga, he
hoa, he kaimahi hauora rānei. I tō waihanga
tuatahi i tēnei mahere ko te nuinga pea he kaimahi
hauora. Otirā i a koe e whakarite ana i ō
tautoko, hurihurihia te rārangi kia nui kē
ake ngā whanaunga me ngā hoa. Te take i pēnei
ai nā te mea kāore ngā kaimahi hauora
i te wātea i ngā wā katoa. Ka nuku mahi
kē hoki rātou ki ngā tūnga hou.
Mā te kimi tautoko kē ka iti ake te utu, ka
kore e poka noa, ā he waihanga māori kē.
Kia neke atu i te tokorima tāngata
ki tō rārangi kaitautoko. Mēnā e
rua e toru noa iho tērā pea e kore e wātea
i te wā e tino hiahiatia rātou, tērā
pea kua hararei, kua māuiui rānei. Menā
kāore e rahi ō kaitautoko inaiānei me
tahuri pea koe ki te kimi hoa hou hoa tata mā te
haere ki ngā huinga kaitautokokaitautoko, ngā
mahi hāpori, me ngā mahi tūao. (Tirohia
"He tohutohu kimi tautoko" kei te āpitihanga.)
Otirā mō tēnei wā kaitautokowhakarārangihia
ngā kaitautoko kei a koe i tēnei wā.
E whai ake nei ētahi tauira mō
te momo tangata e hiahiatia ana hei kaitautoko whakatau
tikanga:
- he takohanga
- he ngākau tika
- he ngākau pono
- he ngākau matatau
- he ngākau mārie
- he ngākau aroha
- he ngākau mōhio
- he ngākau piri pono
Tērā pea ka huaina e koe
ētahi tāngata mō ētahi tino mahi
pērā i te tiaki tamariki, i te utu i ngā
nama me ētahi atu mahi pērā i te noho
i tō taha me te hari i a koe ki ō huinga tiro
hauora.
Whakarārangihia kia pēnei:
Ingoa
Pānga/mahi
Nama
waea
Tērā pea ētahi kaimahi
hauora, whanaunga rānei i whakatau tikanga māu
i mua rā, kāore i tutuki pai ō hiahia.
Tērā rātou e uru mai anō mēnā
kāore koe e āta tuhi i tēnei kōrero:
Ahakoa he aha kāore au
i te hiahia ki ēnei tāngata hei tiaki i a
au hei mahi hauora mōku:
Te Ingoa Te
take kia kaua e whai wāhi ai rātou (inā
hiahia whāki koe)
He nui ngā tāngata e whakatau
ana i tētahi wāhangawāhanga whakaatu,
inā ara ake ana me pēhea te whakatau i ngā
raruraru i waenganui i ngā kaitautoko. Tērā
pea ka whakaaea e koe mā te pōti nuinga tāngata
e whakatau, mā tētahi tangata ake rānei
mā te tokorua rānei e whakatau. Tērā
pea rāneimā tētahi whakahaere tētahi
rōpū e whakatau ki ō hiahia.
Wāhanga 4: Rongoā
Whakarārangitia te ingoa o tō
rata me tō kēmihi, ā rātou nama
waea me ō mate pāwera.
Whakarārangitia ngā rongoā
e kai ana koe ināianei me ngā take kai ai.
Whakarārangitia ngā rongoā
ka whakaae koe ki te kai inā whai take ana me ngā
take e pai ai koe.
Whakarārangitia ngā rongoā
e kai koe inā whai take, me ngā take e pai
ai koe ki ērā.
Whakarārangitia ngā rongoā
kia kaua e kai me ngā take e pērā ai.
Wāhanga 5: Ngā Maimoatanga
He nui pea ngā maimoatanga ka
hiahiatia e koe mō te tūpono mōrearea,
arā anō hoki ētahi e kore koe e hiahia.
He nui ngā whakaaro whakaae, whakahē hoki
a te tangata ki te maimoatanga wero hiko. Whakamōhiotia
atu ō kaitautoko mēnā e pai ana ki a
koe tēnei momo maimoatanga. He ngāwari noa
pea te take pēnei nā "i mahi pai tēnei
maimoatanga; kāore i mahi pai tēnei maimoatanga
ki au i mua rā", koia rānei he whakatūpato
kaha ake ōu ki tēnei maimoatanga.
Tērā pea rānei i kite
koe i ētahi ake tū rongoā i āwhina
i kore ai rānei i āwhina, pēnei i te
wero ngira, te romiromi, he tū rongoā māori
rānei. Whakarārangitia ngā mea pai ai
koe, me ērā i kore ai e pai.
Wāhanga 6: Kāinga/Whare Tiaki Hāpori/Whare
Whakangā
Kei te whakaritea e ētahi he
mahere e noho ai rātou ki te kāinga e whiwhi
tonu ai i ngā tiakitanga a te mahere mōrearea
mā te āta tiaki huri noa i te rā a ngā
kaitautoko, he rite tonu hoki te peka atu a tētahi
kaimahi hauorakaitautoko. He nui ngā whare tiaki
hāpori me ngā whare whakangā kei te whakatūria
huri noa i te motu, hei whakakapi mō te hohipera
e riro ai mā ō hoa me ō whanaunga koe
e tiaki kia riro ake ngā tohumate. Hangaia mai
tō mahere kia taea e koe te noho tonu i te kāinga
i te hāpori rānei me te whiwhi anō i
te tiakitanga tika. Tērā me kōrero me
ētahi atu mō ēnei āhuatanga me te
tūhura i ngā mea e wātea ana i tō
hāpori.
Wāhanga 7: Kāinga Maimoatanga
E kore pea e taea e ō kaitautoko
te tiaki ā-whare, ā-hāpori, ā-whakangā
rānei i a koe. Me whiwhi wāhi haumaru pea,
me tirotiro tonutia te rongoā kei te kai koe, tērā
pea kei te hiahia kē koe ki tētahi whare maimoatanga
ake.
Nā tō mātau kē
me ngā kōrero i rongo ai koe, whakarārangitia
mai ngā whare maimoatanga hei hohipera haerenga
mōu inā whai take ana, tae noa hoki ki ērā
e kore koe e whakaae atu.
Wāhanga 8: He Āwhina Mai i Ētahi Atu
Ngā mea hei mahi mā
aku kaitautoko e heke ai ngā tohumatekaitautoko:
Me nui ngā whakaaro ki tēnei
wāhanga. Me tono whakaaro pea koe i ō kaitautoko
me ētahi atu kaimahi hauora. He aha te mea tino
āwhina pai i a koe e mamae tohumate nā koe
hei whakaheke i ngā tohumate?
Ko ēnei ētahi whakaaro:
- whakarongo ki ahau, kaua e homai whakaaro, e whakawā
rānei e tātā rānei i au
- pupuritia au
- tukuna au kia hīkoi
- ākina au kia nukunuku, āwhina au ki te
nukunuku
- ārahina au kia whakangā ki te wewete rānei
i ngā taumahatanga
- kōrero tahi mai koutou aku hoa
- mauria au ki te hīkoi
- homai he rauemi e taea e au te tuhi me te peita
- homai he wāhi hei tuku whakaaro mōku
- kaua e kōrero mai ki au (kōrero mai rānei
ki au)
- manaakitia mai au
- ākina au
- taunakitia au
- whāngaitia au ki te kai pai
- haria au ki waho ki ngā hihī o te rā
mō te haurua haora ia rā
- whakaatuna mai he rīpene whakaata whakakatakata
- whakatangitia mai he waiata tino pai (whakarārangitia
ngā momo)
- tukuna au kia whakangā noa
- kaua e tukuna au ki te whakamamae i au anō
ahakoa huri mai koe ki te pupuri i ahau kit e tiki
āwhina atu rānei i ētahi atu
- kaua e tukuna au kia kangakanga, kia whakamamae
i ētahi kē, ahakoa te aha kaua au e tukuna
kia pēnā
Ngā mea e tika ana kia
mahia mōku e ētahi atu
Mahia he rārangi kia pēnei:
Ngā mea hei mahi mā
ētahi mōku Mā
wai e mahi
Whaka rārangihia ngā mea
āwhina kore me ngā mea ka whakataumaha kē
atu i ō tohumate. Kei pōhēhē ngā
kaitautoko he āwhina kē ētahi mea, engari
he tino raruraru kē pea. Whakarārangihia mai
ērā nō ō mātauranga o mua rā
ko ērā rānei e whakaaro ana koe ianei
ka whakararuraru pea. Anei ētahi tauira:
- kaua e whakamahi i au ki tētahi mea
- kaua au e whakangahautia
- kaua e tiotio mai
- kaua ko ētahi tū momo waiata
- kaua ko ētahi momo rīpene whakaata
- kaua e pukuriri mai ki au
- kaua e pōnānā ki au
- kaua au e parea atu
- kaua au e whakatōngatia
Wāhanga 9: Te wā e mutu ai tēnei mahere
ki aku kaitautoko
E tika ana ka ora mai koe ākuanei.
Kāore he mahi mā ō kaitautoko ki te whai
tonu i tēnei mahere hei haumaru i a koe. Whakarārangihia
mai ngā tohu e kaitautokomutu ai te whai a ō
kaitautoko i tēnei mahere. Anei ētahi tauira:
- kua moe pai au mō ngā pō e toru
- kua kai pai au e rua wā i ia rā
- kua tau pai aku whakaaro a kei te tino mārama
- kua tau pai taku horoi i taku tinana
- kua tau pai taku kaha ki te kōrerorero
- kua tau pai taku tiaki i aku taonga ā-whare
- kua tau pai taku noho i waenganui tāngata
e kore hoki e kaika
Anā rā kua oti tō mahere
mōrearea. Whakahoutia i te wā e puta ai he
kōrero hou e rerekē air ānei ō whakaaro.
Hoatu he mahere mōrearea hou ki ōkaitautoko
i ia wā e whakahoungia ana e koe.
Kia mahi pai ai tō mahere mōrearea
me haina ki mua i te aroaro o ngā kaitirotiro e
rua. Ka mana kē atu mēnā ka whakatūria
e koe he rōia matatau. Nā te mea ka rerekē
ngā whakaputa ture mai i tētahi whenua ki
tētahi whenua e kore hoki e mōhiotia te taunga
o ēnei pepa, te whaia rānei o te mahere. Otirā
kāore i tua atu it ēnei hei whakaū i
ō hiahia. Tērā pea hei tauira māu
te pepa e whai ake nei hei waihanga i tāu ake mahere
mōrearea:
Note: The preformatted Crisis
Plan Form is only available in the PDF version of this
page. Please download by following the 'Download PDF'
banner near the top of this page
|